چکیدههدف این مقاله، بررسی و تحلیل آیین «تالوگردانی» در فرهنگ مردم خراسان جنوبی است. اگر در خراسان جنوبی سالی بگذرد، باران نبارد و خشکسالی ادامه یابد، تعدادی از کودکان و نوجوانان جمع می شوند و آیین «تالو گردانی» را انجام می دهند تا غایت اضطرار و عجز مردم را به درگاه خداوند به نمایش بگذارند. آنچه از بررسی آیین های «تَالوگردانی» به دست می آید این است که تودۀ مردم در هنگامه های خشک سالی، خشکیدن نهرها و چشمه ها، عطش گوسفندان، نیاز دامداران، کشاورزان و کودکان به آب را دستمایۀ توسل به خداوند قرار می دهند و چوب عَلَم گونه ای به نام «تَالو» را به دست می گیرند تا با تشکیل جماعتی از نیازمندان، مراسم «تالوگردانی» را هم صدا با فریاد استغاثه و درماندگی مردم در میان کوچه ها و محلات برگزار کنند، باشد که دریای رحمت خداوند به تلاطم آید و چهرۀ غبارآلود «تالو»، طبیعت خشکیده و موجودات تشنه را سیراب کند. نگارنده روایت های مختلف «تالوگردانی» را از طریق پژوهش های میدانی فراهم کرده است و آن ها را با استفاده از شیوۀ توصیف و تحلیل محتوا در این نوشتار ارائه می کند.

حج به عنوان یک فریضه مهم اسلامی و نیز از عوامل توجیه کننده قدرت و مشروعیت بخش همواره مورد توجه مسلمانان و سلاطین اسلامی بوده است. بر این اساس طی دوران اسلامی ایران، اهتمام در تدارک و اعزام کاروانهای حج، تعیین امیرالحاج و تامین امنیت مسیر حرکت کاروانهای حج از وظایف حکام مسلمان تلقی می گردید.تهاجم مغولان به قلمرو اسلامی، از بین رفتن حکومت خوارزمشاهی و خلافت عباسی و در نهایت برپایی دولت ایلخانی در ایران موجب پدید آمدن وضعیت جدیدی در ارتباط با انجام مراسم حج از سوی مسلمانان قلمرو ایلخانی گردید. این نوشتار با طرح این پرسش که، آیا یورش مغولان و استقرار دولت ایلخانی در ایران بر چگونگی انجام مراسم حج تاثیر منفی بر جای گذاشت؟ در پی آن است تا روند حج گزاری ایرانیان را بین سال های 657 تا 736 ﻫ بررسی، موانع موجود بر سر راه حج، مساله بی تفاوتی ایلخانان بودایی و سعی ایلخانان مسلمان در اقامه فریضه حج را در چارچوب رقابت با ممالیک مصر مورد واکاوی قراردهد. بررسی صورت گرفته نشان می دهد که بر خلاف انتظار، اعتقادات شمنی و نفوذ بوداییان در عصر ایلخانان بودایی، موجب بی توجهی آنان به شعایر اسلامی نگردید. تفاوت معناداری بین ایلخانان بودایی و ایلخانان مسلمان در اهتمام به حج و اعزام کاروان های زیارتی وجود ندارد.

شناسایی برخی کنش ها در جایگاه مناسک در یک بافت، از مهم ترین مسائل در دین پژوهی به مثابه حوزه ای میان رشته ای است؛ از این رو هدف نوشتار حاضر، بررسی چگونگی تمایز مناسک از کنش عادی با استفاده از رویکردی بدیع و برگرفته از چند رشته است. رویکرد موردنظر تلفیقی از مفاهیم مناسک، بدن مندی، فضامندی، حافظه و نیّت مندی است که آنها را ذیل روند مناسکی شدن به مثابه امری برای تمایز مناسک از غیرمناسک قرار می دهیم. در جستار حاضر با تحلیل مفاهیم و نظریه ها به صورت مرحله ای، فاتحیتِ برخی کنش ها در شناساندنِ خود در جایگاه مناسک را بررسی می کنیم. بررسی ها نشان می دهد از خلال مناسکی شدن تلفیقی، فضایی مناسکی تولید شده است که در آن برخی کنش ها توسط بدنِ مناسک گزاران معنادار می شود و از عملی عادی به کنشی مناسکی تبدیل می شوند. در پایان نیز نتیجه می گیریم یکی از اصلی ترین مؤلفه های تمایز مناسک از غیرمناسک و شکل گیری مناسک فاتح، تربیت بدنی مناسک گزاران از طریق موقعیت های مقطعی مناسکی برای حجیت بخشی به مناسک ابداعی است.

مناسک فرهنگی هر جامعه ای، شناسنامة فرهنگ، تاریخ، مذهب و اخلاق آن جامعه به شمار می رود. این مناسک و آیین ها هستند که عاملی مهم برای انسجام و وحدت در بین افراد یک جامعه شده، آن ها را در مراسم مختلف، گرد هم جمع می کند. در این میان، مراسم و آیین های عزاداری، به ویژه عزاداری دهة اول محرم، در استان ها، شهرها و روستاهای مختلف کشور، دارای گونه ها و آداب متنوعی است. کشور ایران به دلیل دارا بودن مناسک فرهنگی متنوع و غنی، یکی از میراث داران فرهنگ جهانی به شمار می رود. هدف این پژوهش بررسی تطبیقی و اسنادی مناسک محرم، در دو استان آذربایجان شرقی و خوزستان است تا بتوان با آشکارکردن جلوه های مناسک فرهنگی و تفاوت ها و شباهت های آن ها، به لایه های عمیق و غنای فرهنگ این دو استان دست یافت. این پژوهش با روش مطالعة توصیفی-تطبیقی، به بررسی تفاوت ها و شباهت های مناسک آیین دهة اول محرم و تفاوت های فرهنگی آن در دو استان می پردازد. این دو استان، از پیشینة فرهنگی و مذهبی عمیق و تمدنی کهن برخوردارند. یافته های بررسی نشان می دهد علی رغم شباهت بسیار زیاد در انجام مراسم آیینی محرم، در دو استان مورد نظر، تنوع آیین های سوگواری نیز در این دو استان، به چشم می خورد. این تنوع و تفاوت، ارتباط نزدیکی با تفاوت های فرهنگی، اقلیمی و زبانی در این دو استان دارد. مردم این دو استان، عزاداری های خود را منطبق با مذهب، پوشش گیاهی، فرهنگ و زبان خود کرده اند. نتایج این پژوهش نشان می دهد، در کنار این تفاوت ها، نکات اشتراک این آیین فرهنگی، در دو استان شامل حب خاندان پیامبر و ارادت به فرهنگ عاشورا به چشم می خورد.

این پژوهش کوشیده است مناسک حج ابراهیمی را، با تمرکز بر مفهوم «آستانگی» نزد ویکتور ترنر و الگوی تئاتر اکسپدیشن یا گردشیافتی تحلیل کند. برای انجام این کار، نخست مفاهیم کلیدی-آستانگی، تئاتر اکسپدیشن، مناسک حج-را تعریف کرده، سپس با تمرکز بر الگوی ترسیمی ترنر از ویژگی های سه گانه ی هر آیین – تجویزی بودن، ریخت مندی، باوری بودن-اعمال و ساختار مناسک حج را-به عنوان یک آیین و از منظری نمایشی-مورد بررسی قرار داده است. همچنین، با دسته بندی و بررسی شرایطِ امکانِ «آستانگی» در مناسک یاد شده و به دست آمدن چهار شاخص(فردی، اندیشگانی، تبلیغی، انتقادی) به عنوان شیوه های تاثیرگذاریِ مفهوم آستانگی، الگوی تئاتر اکسپدیشن یا گردشیافتی با الگوی ساختاری اعمالِ حج مقایسه شده. برآیند و دستاورد نهایی، بیانگرِ تایید فرضیه ی پژوهش_مبنی بر انطباق، مشابهت و یا همسویی نظریه(آراء ترنر-الگوی تئاتر اکسپدیشن) و متن(مناسک حج)-در دو سویه ی مشابهت و همسویی، و ردِ آن در سویه ی انطباقی بوده است. نیز، برآیندِ قیاس پدیدارشناساختیِ الگوی گردشیافت و مناسک حج، در سطح قالب(اجرا) همسان و در سطح محتوا(انگیزش و هدف گذاری) ناهمسان دانسته شده. انتظار می رود برآیندِ این پژوهش، گام کوچکی باشد در راستای شناخت هرچه بیشترِ داشته های آیینی، نمایشی و فرهنگی و نیز، روشنگر نقش مفهوم آستانگی و تئاتر گردشیافتی به عنوان یک ریختار نوین نمایشی.

مایستر اکهارت از عرفای نام آشنای مسیحی است که در معرض سوء ظن مرجعیت دینی زمانش قرار گرفت و برخی از باورهایش بدعت آمیز خوانده شدند. مقاله حاضر به یکی از مهم ترین عناوین اتهامات اکهارت که عبارت است از بی توجهی به ارزش و اعتبار اعمال و شعایر ظاهری و نادیده گرفتن آنها و مطرح کردن تعریفی متفاوت از سنت مسیحی درباره مفاهیمی چون گناه، کفر، دعا، تقدیس خداوند، محبت به همسایه و... می پردازد، عنوانی که از محوری ترین اتهامات اکهارت در فهرست پاپ و مهم ترین دلیل محکومیت وی بوده است. روش تحقیق بدین ترتیب است که ابتدا همه اتهاماتی که در عنوان کلی بی اعتنایی به شعایر می گنجند، از حکم پاپ استخراج، و در چند بند گنجانده شده اند. سپس با مراجعه به آثار اصلی اکهارت، بیان خود وی را در موضوعات مطرح شده ذکر کرده ایم. همچنین پاسخ های او به برخی اتهامات را آورده ایم و نهایتا با تفکیک دینداری ظاهری از دینداری باطنی در تفکر و بیان اکهارت بدین نتیجه رسیده ایم که علی رغم نظر مخالفان، وی قصد بی توجهی به اعمال و ظواهر کلیسایی را نداشته، بلکه با رویکرد باطنی و درون نگرانه خویش باطن را بر ظاهر مقدم می داند و بر تاثیر و اهمیت آن در نجات و سعادت ابدی انسان تاکید می کند.

فتوت و جوان مردی، کمال مطلوب اخلاقی است که منشا آن را باید در فطرت پاک و آسمانی آدمی جست. این آیین که در ابتدا بیشتر طریق اخلاقی و عملی میان پهلوانان و عیاران بود، هنگامی که با زهد و تصوف و طریقت در آمیخت، به صورت جوان مردی معنوی و روحی جلوه گر شد. در این دوران، شرایط و آداب بسیاری برای آن وضع گردید و سلسله مراتب و اصطلاحات و مراسم خاصی میان فتیان متداول شد.در این مقاله، با استناد به منابع مهم اهل طریقت در موضوع جوان مردی، ضمن بازگویی آیین و مراسم خاص ورود به حلقه جوان مردان، برخی اصطلاحات مهم رایج میان فتیان بیان گردیده و به معانی رمزآلود و لطیف آن اشاره شده است.